Art & Literature

راجدپتر نویسی ءِ نوکیں لیکہ: اردو: ڈاکٹر مبارک علی/ بلوچی: اللہ داد واحد

وہدءِ ہمرائی ءَ علم ءُزانت ءِ تہا بے کساس گیشی اَتکگ۔ سائنسداناں کلکشان ءِ ساچست ءُ زمین ءِ وجود ءَ آہگ ءِ کارمانانی درشان کنان ءَ چیریں راز سہُرا کتگ اَنت۔ دمب شناسی ءَ بار گپتگیں دودمان زاہر کُتگءُ گوستگیں اَہد ءِ انسان ءِ ساچستی سسا دنیا ءِ دیما پیش کتگ۔ راجمان شناساں زند ءِ ہمک پڑ ءَ پولکاری کتگ ءُ زانت نزآؤرتگ اَنت۔ نوں راجدپترءِ گوْرا زانت ءِ جوانیں مڈی یے است ءُ راجدپتر نویس ایشانی اے زانتاں جتائیں لیکہ، داب ءُ درشان ءَ گوں پیش کنگ ءَ اَنت۔

ہمے زیتاں راجدپتر نویساں مزنیں راجدپتر (Big History) ءِ رد ءَ کلکشان ءِ سازین ءُ انسانی بن ردوم ءِ بابت ءَنبشتہ کنان ءَ ہما بدلیانی شون داتگ کہ راجدپتر ی کارمان ءِ دراجیں مدتے(long time frame) ءِ سبب ءَ ودی بوتگ اَنت۔ دراجیں مدت ءَ بوہوکیں بدلی لکّاں سالانی تہا موسمانی سببءَ ودی بوتگ اَنت۔ مزنیں راجدپتر ءِ اے درشان ءِ تہا کارمانی راجدپتر ءَ باز کم ارزشت دیگ بوتگ۔پہ درور جنگ، سیاسی آشوب،حکومتانی بدلی ءُ راجانی بام ءُ زوال دراجیں مدت ءِ تہا اندیم بنت۔ ایشی ءِ تہا ہما بدلیانی بابت ءَہم گپ بیت کہ برف ءِاہد (Ice Age) ءِ ہلاسی ءَ گلیشیرانی(Glacier) آپ بوہگ ءَ پد یک نوکیں زندے ءِ ہمرائی ءَ وجود ءَ اتکگ اَنت۔ اے تہر ءِ تہاراجدپتر بہرکنگ ءُ چارگ نہ بوتگ بلکیں اے ہماراجدپتراِنت کہ ایشی ءِ تہا زندءِ ہمک پڑ جاہ کنت۔

راجدپتر ءِ دومی لیکہ کہ آئی ءِ ردءَ نوں راجدپتر نبشتہ کنگ ءُ وانینگ بوہگ ءَ اِنت آ جہانی راجدپتر (World History) اِنت۔ داں انوگ ءَ راجدپتر جتائیں دودمانانی، راجانی ءُ ملکانی پژدرءَ چارگ بوتگ بزاں راجدپتر جتائیں کالبانی تہا بہر کنگ بوتگ ۔بلئے جہانی راجدپتر ءِ تہا نوں ایشی ءِ سرا فکر کنگ بوہگ ءَ اِنت کہ یکیں وہد ءَ دنیا ءِ جتاجتائیں بہراں چے بوتگ ۔مثال ء گپ ءَ پنچمی کرْن (پیش چہ ھواریں اہد-BCE) ءَ یک نیمگے یونان ءَ فیثا غورث ءِ فلسفہ اَت ءُ آئی ءِ روحانی فکر اِت اَنت ،گڑا دومی نیمگ ءَہمے دؤر ءِ تہا چین ءَ کنفیوشس، ایران ءِ تہا زرتشت ءُ ہندوستان ءِ تہا گوتم بدھ ءُ مہاویر وتی وتی حیال ءُ سِتکانی تبلیغ ءَ کنگ ءَ اِت اَنت۔ اے دُراہینانی لیکہ اِیش اَت کہ انسان چوں اے دنیا ءِ فکراں چہ بہ رکّیت ءُ وشی ءُ شادہانی ءَ گوں زند ءَ بُہ گوْازینیت۔ ہر چنت کہ اے دُراہینانی گوں یکے دومی ءَ ہچ رابطہ نیست اَت بلئے ایشانی تب یک اَت۔ جہانی راجدپتر ءَ اے گپ ءِ ہم پٹپول بوہگ ءَاِنت کہ یکیں وہد ءَ ملکانی سیاسی جاورانی تہا جونیں ہمگونگی بوتگ ءُ چونیں دگری۔پہ درور، رومی شہنشاہی ،چین ءِ تہا آئی ءِ ہمسریں حاکم کہول ہان ءِ شہنشاہی ءَگوں د یم پہ دیم کنگ بیت ۔ پرچاکہ جہانی راجدپترءِ تہا دودمان چہ یکےدومیءَ جتا نہ اَنت بلکیں ایشانی قدرءُ ادارہ یکین بوتگ اَنت۔ راجدپتر ءِ اے لیکہاں چہ انسانی فکر شاہگان بیت۔اے درگت ءَ ہر وڑیں پلوئی یے کہ راجی ءُ نسلی راجدپتر ءَ جوڑ کُتگ، فکر ءِ شاہگانی ءَ پد اے دُراہ ہلاس بنت۔ فکر ءِ شاہگانیءِ برورد ءَ انسانءَنسلءُ راج ءِ بدل ءَ انسانے ءِ بنیاد ءَ ارزشت رسیت۔

راجدپتر ءِ سیمی لیکہ مانشولی پہم ءِ راجدپتر (Global Intellectual History) اِنت، کہ اےاوں مزنیں ارزشتے ءِ واھند اِنت۔ راجدپتر نویس اے گپ ءِ شون دیگ ءَ اَنت کہ ہرچ دودمان ءِ تہا حیال ءُ فکر کہ ودی بنت، آ دائما ہمے جاہ ءَ نہ مان اَنت، بلکیں شنگ ءُ شانگ بوہان بنتءُایدگہ دودماناں سربنت ءُ فکری ہمسنگی یے جوڑ بیت۔ اے فکری ہمسنگیءِ برورد ءَ راجانی میان ءَاوں ہمسنگی یے ودی بیت۔اے فکرانی شنگ ءُ شانگی ءِ مستریں وسیلہ بیپارکار اِت اَنت، ءُ اے درگت ءَ ایشاں جوانیں کِردے پیلو کُتگ۔ البتہ ایشیءَ اَبید جنگ ءُجدل ،باج ءُ راجانی لڈءُ بار یءَ چہ ہم اے فکر شنگ ءُ شانگ بوتگ اَنت۔ انوگیں دؤر ءَ ایشانی شنگ ءُ شانگ کنگ ءِ تہا دُرستاں چہ مستریں کِرد رجانک ءَ پیلو کتگ۔پہ درور عرباں یونانی فلسفہ رجانک کنائینتگ اَنت، عربی ءَ چہ اے رجانک لاطینی ءَ کنگ بوتگ اَنت۔ رینے سانس (Renaissance) ءِ دؤر ءَ عربی ءَ چہ یونانی ءَ ، یونانی ءَ چہ لاطینی ءُ پدا رَندءَ یورپ ءِ جتائیں زبانانی تہا اے رجانک بوتگ اَنت۔

انوگیں دؤر ءَ جاپان یک انچیں ملکے کہ اُودءَ یورپی زباناں چہ رجانک ءَ پد فکری آشوبے اَتک۔ ایران ءِ تہا ہم رجانک مزنیں ارزشتے داریت۔ استیں وہدءَ یورپی ہم ایشیاء ءُ امریکہ ءِ کوْہنیں لبزانک ءُ علمی مڈیاں رجانک ءِ وسیلہ ءَ وانگ ءَ اَنت۔ پمیشکا ما گنداِیں کہ اے رجانکانی وسیلہ ءَ راج یکے دومی ءِ حیال ءُ فکراں چہ اثر منداَنت ءُ آہاں دَربر اَنت ءُ فکر ءَ شاہگان کن اَنت۔ چُش کہ رجانک ءِ وسیلہ ءَ دودمان علمی ءُ لبزانکی رِد ءَ مالدار بوت اَنت، نوں اے جہانی میراثے کہ آئیءِ سرا ہمک راج ءِ یک حساب ءَحق اِنت۔

چارمی لیکہ ءِ ردءَ ،راجدپتر ءِ جہانی یا مانشولی لیکہ ءِ ردءَ چارگ ءِ بدل ءَ اے جہد کنگ بوہگ ءَ اِنت کہ اے یک حدے ءِتہاچارگ بہ بیت۔ اے لیکہ مائیکروہسٹری گشگ بیت۔ ایشی ءِ نامدار کنوک اٹالین راجدپتر نویس کارلوگینز برگ (Carlo Ginsburg) اِنت۔ اے راجدپتر نویسی ءِ تہا یک میتگے، شہرے یا ٹکے ءِ راجدپتر گوں جہلانکی ءَ چارگ بیت۔ مثال گینز برگ ءِ نامداریں کتاب”پنیرءُ کرم” (Cheese and Worm) ءِ تہا آئیءَ میانی اَہد ءِ یک میتگےءِ دھکانانی سِتک ءِ سرا الکاپ ءَ گپ جتگ۔ اے کتاب آئیءَ انگلوسیکسن کاگدءُدستاویزانی (Anglo Saxon documents) کمک ءَ نبشتہ کتگ۔ ایشیءَ چہ زانگ بیت کہ میانی اَہد ءَ دھکانانی دینی سِتک چے بوتگ اَنت۔ نوں راجدپتر نویس اے تکنیک ءِ رِدءَ بازیں واقعہ، ربیت ءُ رواجاں زاہر کنگ ءَ اَنت۔مثال راجدپتر نویسے ءَ پِشّیانی کُشت ءُکوش بزاں Great Cat Massacre ءِ سرا یک کتابے نبشتہ کتگ ءُ جرمنی ءُ فرانس ءِ یک کوہنیں ربیتے سُہرا کتگ۔

راجدپتر نویسی ءِ تہا اے نوکیں لیکہانی سبب ءَ نہ تہنا راجدپتر ءَ یک نوکیں زندے رَستگ، بلکیں راجدپتر نوکیں فکرءُ ہاٹیگے ءَ گوں دیما اَتکگ۔چہ ایشی ءِ سبب ءَ ایشی ءَ راجمان ءِ تہا الکاپیں ارزشت رستگ۔

Share